Sint Maria Magdalenaklooster

De Witte Nonnen: algemene informatie

Door Annelise Marck

Hier aan het Rapenburg stond vroeger het vrouwenklooster van Sint Maria Magdalena. Dit klooster werd gesticht rond 1447 en bood onderdak aan volgers van de Orde van Dominicus en de Tweede Orde van Augustinus. Deze zusters werden ook wel de ‘Witte Nonnen’ genoemd, omdat ze witte kleding droegen. De meeste zusters waren niet van adel en het klooster was dan ook eerder arm dan rijk. Dat betekende waarschijnlijk ook dat sommige van hen niet konden lezen en schrijven, zeker niet in het Latijn, dat destijds de meest gebruikte taal voor boeken was.

Het klooster bevatte een eetzaal, een gezamenlijke werkkamer, kelders, een gang rondom het binnenplein, een slaapzaal, cellen voor individuele studie en een kloosterkapel. De kloosterkapel werd in 1516 voltooid. Helaas is deze door een brand in 1619, en misschien ook al door een brand in 1569, ernstig beschadigd geraakt. Een latere versie van de kloosterkapel is nu nog overduidelijk te zien als je voor dit gebouw staat. Dat is namelijk het Academiegebouw dat nu eigendom is van de Universiteit Leiden en vooral voor belangrijke gebeurtenissen gebruikt wordt, zoals zaken rondom afstuderen, promoties, lezingen en oraties. Van de rest van het klooster is niets meer terug te zien, maar de Nonnensteeg en de Nonnenbrug die, vanaf het Rapenburg gezien links van het Academiegebouw liggen, herinneren er nog wel aan.

Boekproductie door de Witte Nonnen

Door Annelise Marck

Van het Sint Maria Magdalenaklooster zijn helaas niet veel boeken bekend. Net zoals bijvoorbeeld de monniken in het klooster van Lopsen zullen ook de Witte Nonnen boeken geproduceerd, gebruikt of verkocht hebben, maar helaas zijn er hiervan weinig overgebleven. Met boeken kunnen allerlei dingen gebeuren. Misschien zijn ze verloren gegaan bij een brand, kwijtgeraakt of zijn ze simpelweg zo vaak gebruikt dat ze het niet meer waard waren om nog te bewaren.

Gelukkig zijn er nog twee boeken uit dit klooster over, beide bedoeld voor publiek gebruik. Het eerste (Gent, UB: 469) is een boek met regels (constituties) die de nonnen moesten naleven en een lijst om de doden te gedenken (een obituarium). Dit boek ligt nu in de Universiteitsbibliotheek van Gent. Door dit boek weten we relatief veel over de nonnen en over het klooster waarin ze woonden. Het tweede boek (LTK 336) is nog altijd in Leiden te vinden en bevat preken van allerlei belangrijke katholieken, bijvoorbeeld van de monnik Beda Venerabilis. Het is handgeschreven en van papier gemaakt. De versiering is niet zo uitbundig als in veel andere middeleeuwse boeken, maar er staat wel eenvoudig penwerk in. We weten zeker dat het boek in dit klooster gemaakt is, omdat dat vermeld staat in het colofon. Er staat dat het boek in 1533 en 1534 in het Sint Maria Magdalenaklooster geschreven is.

Bronnen:

‘Academiegebouw (Leiden)’, Wikipedia, https://nl.wikipedia.org/wiki/Academiegebouw_(Leiden) (21 april 2023).

DeGregorio, S., ed., The Cambridge Companion to Bede (Cambridge: University Press, 2010) http://dx.doi.org.ezproxy.leidenuniv.nl:2048/10.1017/CCOL9780521514958.

Gent, Universiteitsbibliotheek, UB 469, te vinden op BNM-I, ‘Gent, UB: 469’, https://bnm-i.huygens.knaw.nl/tekstdragers /TDRA000000000115.

‘Geschiedenis van het Nederlandse kloosterleven’, Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven. https://www.erfgoedkloosterleven.nl/kloosterleven/geschiedenis.html (13 mei 2023).

‘Klooster’, Kunstbus, 20 maart 2022. https://www.kunstbus.nl/cultuur/klooster.html (13 mei 2023).

‘Klooster (gebouw)’, Wikipedia, https://nl.wikipedia.org/wiki/Klooster_(gebouw) (13 mei 2023).

‘Kloostergeloften’, Wikipedia, https://nl.wikipedia.org/wiki/Kloostergeloften (13 mei 2023).

Leiden, Universitaire Bibliotheken Leiden (UBL), LTK 336, digitaal te raadplegen op BNM-I, ‘Leiden, UB: LTK 336’, http://hdl.handle.net/11240/f6ae7196-6d47-42af-ab22-dd9c7884e49f en op Digital Manuscripts in the Classroom, ‘The White Nuns of Leiden’, https://digmanclass.universiteitleiden.nl/manuscripts/ltk-336/.

Obreen, H.G.A., ‘Bijdragen tot de geschiedenis van het Witte-Nonnen-klooster der orde van St. Dominicus’, in Leidsch Jaarboekje, red. J.E. Heeres et al. (Leiden: A.W. Sijthoff, 1905), pp. 1-13.

Afbeelding: Het huidige Academiegebouw, met op de voorgrond de Nonnenbrug. Bron: ‘Academiegebouw’, FrDr, 2020, Wikimedia Commons https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leiden_-_Academiegebouw_met_op_de_voorgrond_Nonnenbrug.jpg (28 april 2023).