Klooster Lopsen

Klooster Lopsen: algemene informatie

Door Boudewijn van Kaam

Hier op de Beestenmarkt, aan de andere kant van de Steenstraat, stond vroeger het klooster Lopsen. Dit klooster is enkele keren van naam veranderd in zijn bestaanstijd: aanvankelijk heette het Sint Hieronymushuis waarna het later, om verwarring met een ander klooster in Leiden te voorkomen, over is gegaan op de naam Hieronymusdal. In de volksmond is dit klooster bekend geworden onder de naam Lopsen. Het is onbekend wanneer het klooster precies opgericht is. Wel is bekend dat het klooster in het jaar 1404, bij de oudst bewaard gebleven vermelding, al een tijdje bestond. Tijdens het bestaan van klooster Lopsen hebben de monniken tot verschillende kloosterordes behoord. De eerste kloosterorde is onbekend. In 1429 hebben de monniken de Derde Orde van Franciscus aangenomen en zijn ze tot het Kapittel van Utrecht gaan behoren. In 1456 zijn de monniken overgegaan op de Derde Orde van Sint Augustinus en kwam het klooster onder het Kapittel van Windesheim.

Tegenwoordig is er van de gebouwen niets meer te zien, maar het is zeker dat de verschillende gebouwen van het klooster tussen de Steenstraat, Morsstraat en de 1e Binnenvestgracht hebben gelegen.

Boekproductie door klooster Lopsen

Door Boudewijn van Kaam

De grootste bron van inkomsten voor klooster Lopsen was het schrijven, verluchten en vervolgens verkopen van manuscripten. Dit deden ze al in de periode dat het klooster nog onder de leefregel van Franciscus viel. De productie van manuscripten bloeide op na de overgang op de leefregel van Sint Augustinus met een hoogtepunt in de jaren 1470 tot 1490. Vanaf 1493 is het door een gebrek aan overgebleven bronnen moeilijk te achterhalen hoe de productie van boeken is verlopen. In het gehele bestaan van het klooster had Lopsen weinig financiële middelen, mede daardoor kon het klooster niet op tegen de komst van de drukpers.

Het genre van boeken dat in Lopsen met name vervaardigd werd, was het genre boeken van liturgische aard. Daarom werd het klooster vaak betaald door andere kerken in de omgeving om voor hen de benodigde boeken te produceren. In de periode van 1480 tot 1490 komen er enkele keren verwijzingen boven van betalingen van de kerk van Rijnsburg aan klooster Lopsen voor de productie van een boek. Naast liturgische boeken produceerde Lopsen ook boeken die een andere functie hadden binnen het beoefenen van het geloof. Verder werden er ook niet-religieuze boeken geproduceerd, maar deze vormden een kleine minderheid.

In het klooster Lopsen werden ook boeken verlucht, maar hier hadden de kloosterlingen geen eigen stijl voor. De gebruikte methode van verluchting is vergelijkbaar met de verluchting van andere kloosters in Leiden, wat erop duidt dat de verluchters van verschillende kloosters in Leiden contact met elkaar hadden over de manier van verluchting. Opvallend is wel dat veel van de werken van Lopsen geen illustraties bevatten, maar enkel randversieringen hebben.

Te bladeren via: https://www.erfgoedleiden.nl/collecties/bibliotheek/zoeken-in-bibliotheek/detail/d3f03706-8741-11e3-8d9a-5f03cfadb7b4/media/c95a47d7-ead1-3cd6-e975-b82c95cd586c

De catalogus van klooster Lopsen

Door Boudewijn van Kaam

In het gebouw van Erfgoed Leiden en Omstreken worden allerlei historische documenten en boeken uit de regio verzameld. In deze collectie worden onder andere boeken en documenten bewaard die oorspronkelijk in klooster Lopsen geproduceerd zijn. Later zullen we de plek bezoeken waar klooster Lopsen vroeger stond. In klooster Lopsen werden een aantal verschillende typen boeken geproduceerd. Deze waren op enkele werken na van religieuze aard. Het waren voornamelijk liturgische werken: boeken waarin ceremoniële handelingen, gebeden en gezangen waren opgenomen. In de periode van 1441 tot 1507 heeft klooster Lopsen 74 liturgische werken geproduceerd. Van deze werken is bijna de helft opgemaakt uit misboeken. Twaalf werken waren brevieren, boeken waarin gebeden stonden die de geestelijken op vaste momenten van de dag moesten bidden. Daarnaast waren er nog negen andere typen boeken, maar deze werden weinig geproduceerd. Al deze boeken waren bestemd voor verkoop aan religieuze instanties of individuele pastoren en waren dus niet voor gebruik binnen het klooster. Over de boeken die wel bestemd waren voor eigen gebruik is veel minder informatie te vinden. Dit komt doordat de kennis over de boeken die in Lopsen geproduceerd werden, voornamelijk uit brieven over de verkoop komt. Dit is een bron die niet voorkomt bij boeken voor eigen gebruik. Naast liturgische werken werden er ook boeken voor leken geproduceerd. Dit waren onder andere getijdenboeken, kinderboeken en kalenders. Dit soort boeken werd niet vaak geproduceerd. In de gehele bestudeerde periode zijn er slechts zes getijdenboeken, één kalender en twee kinderboeken geproduceerd en verkocht. Ten slotte werden er ook administratieve boeken geproduceerd.

Van veel boeken is niet bekend hoe ze gebonden zijn en van welk materiaal ze gemaakt zijn. De reden hiervoor is dat veel boeken verloren zijn gegaan, of dat het boek sindsdien opnieuw gebonden is. Wel wordt er bij sommige boeken geschreven over het materiaal, zo is er bekend dat er in Lopsen twee evangeliën geproduceerd zijn, waarvan er één van papier was en waarvan de andere een luxe editie was.

Bronnen:

As-Vijvers, A.M.W., ‘Manuscript production in the monastery of St Hieronymusdal in Lopsen near Leiden’, Oud Holland - Journal for Art of the Low Countries, 134 (2021).

‘Klooster Sint Hieronymusdal’, Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven, https://www.erfgoedkloosterleven.nl/zoeken/collecties-zoeken.php?mivast=1212&mizig=212&miadt=1212&miaet=14&micode=DOC-MON-ME&minr=1117231&milang=nl&misort=klo%7Cdesc&mif3=Leiden&miview=ldt (23 maart 2023).

Afbeeldingen:

Klooster Lopsen, naar fantasie getekend door Cornelis Brouwer. Bron: ‘Het klooster St. Hieronymusdal of Lopsen te Leyden’, Wikimedia Commons, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Klooster_Lopsen.jpg (25 mei 2023).

Muziekboek vervaardigd in klooster Lopsen. Bron: ‘LB 65052-7’, Erfgoed Leiden en Omstreken, https://www.erfgoedleiden.nl/collecties/bibliotheek/zoeken-in-bibliotheek/detail/d3f03706-8741-11e3-8d9a-5f03cfadb7b4/media/c95a47d7-ead1-3cd6-e975-b82c95cd586c?mode=detail&view=table&q=919%20L%20547-XII&rows=1&page=1 (25 mei 2023).