Catharinaklooster

Sint-Catharinaklooster aan het Rapenburg: algemene informatie

Door Anneruth van Oostveen

Achter het klooster van de Witte Nonnen lag vroeger het Sint-Catharinaklooster. De nonnen van het Sint-Catharinaklooster volgden de Regel van Sint Augustinus. Het klooster strekte zich uit langs de oude stadsmuur, van de Doelensteeg tot aan de Catrijnesteeg. De Catrijnesteeg bestaat nu niet meer, maar is destijds vernoemd naar dit klooster. Op de plek waar het klooster vroeger stond, vind je nu het Lipsiusgebouw, het Huizingagebouw en de botanische tuin, waar je nu staat. Deze tuin is beter bekend als de ‘Hortus Botanicus’. Al deze plekken zijn eigendom van de Universiteit Leiden.

Het is niet precies bekend wanneer het klooster gesticht is, maar het werd voor het eerst vermeld in 1444. Het klooster bestond toen al enige tijd, want in latere bronnen wordt van een brand gesproken die al in 1415 in het klooster plaatsvond. Bij deze brand zijn de zusters veel van hun eigendommen kwijtgeraakt. Sowieso zullen de zusters erg arm geweest zijn. Dit was in de middeleeuwen niet ongebruikelijk voor nonnen.

Bij de uitbreiding van de Hortus Botanicus in 1736 zijn er op de locatie van het klooster botten opgegraven. Hierdoor gaan historici ervan uit dat het Sint-Catharinaklooster een eigen kerkhof en kapel had. Er zijn twee manuscripten bewaard gebleven die eigendom zijn geweest van het klooster, wat erop kan wijzen dat het klooster ook een eigen bibliotheek had. Het is niet bekend tot wanneer het klooster hier stond, maar in 1590 begon de aanleg van de botanische tuin, dus toen was het klooster er al niet meer.

Boekproductie door het Sint-Catharinaklooster

Door Anneruth van Oostveen

De zusters van het Sint-Catharinaklooster aan het Rapenburg zullen in hun vrije tijd handenarbeid verricht hebben. Dit was destijds heel gewoon in een klooster. Er werd gewerkt om twee redenen: om de kost te verdienen en om luiheid tegen te gaan. Er waren verschillende vormen van handenarbeid in kloosters: agrarische handenarbeid, textielproductie en boekproductie. Het kopiëren en produceren van boeken gold als een belangrijke vorm van werk, omdat de kloosterlingen tijdens het schrijven hun aandacht volledig op God konden richten.

Van het Sint-Catharinaklooster is niet bekend welke manier van werk ze gedaan hebben. Wel zijn er twee boeken bewaard gebleven die eigendom zijn geweest van het klooster. Het is daarom goed mogelijk dat de zusters teksten hebben gekopieerd. Het ene boek uit het klooster is een gebedenboekje uit het begin van de vijftiende eeuw. Achterin het boek staat vermeld dat het boek aan Heyl Ghijsbrechts Canterdochter, een non uit het klooster, heeft toebehoord. Het is mooi versierd met onder andere gouden inkt. Het is onduidelijk wie dit penwerk heeft toegevoegd, aangezien het er professioneel uitziet.

De andere overgebleven tekst is een preek uit het klooster. Deze is halverwege de zestiende eeuw opgeschreven, vlak voordat het klooster ophield te bestaan. Deze twee teksten lijken te bevestigen dat de bewoners van het klooster zelf teksten hebben overgeschreven, voornamelijk voor eigen gebruik.

Bronnen:

‘Academiegebouw (Leiden)’, Wikipedia, https://nl.wikipedia.org/wiki/Academiegebouw_(Leiden) (21 april 2023).

DeGregorio, S., ed., The Cambridge Companion to Bede (Cambridge: University Press, 2010) http://dx.doi.org.ezproxy.leidenuniv.nl:2048/10.1017/CCOL9780521514958.

Gent, Universiteitsbibliotheek, UB 469, te vinden op BNM-I, ‘Gent, UB: 469’, https://bnm-i.huygens.knaw.nl/tekstdragers /TDRA000000000115.

‘Geschiedenis van het Nederlandse kloosterleven’, Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven. https://www.erfgoedkloosterleven.nl/kloosterleven/geschiedenis.html (13 mei 2023).

‘Klooster’, Kunstbus, 20 maart 2022. https://www.kunstbus.nl/cultuur/klooster.html (13 mei 2023).

‘Klooster (gebouw)’, Wikipedia, https://nl.wikipedia.org/wiki/Klooster_(gebouw) (13 mei 2023).

‘Kloostergeloften’, Wikipedia, https://nl.wikipedia.org/wiki/Kloostergeloften (13 mei 2023).

Leiden, Universitaire Bibliotheken Leiden (UBL), LTK 336, digitaal te raadplegen op BNM-I, ‘Leiden, UB: LTK 336’, http://hdl.handle.net/11240/f6ae7196-6d47-42af-ab22-dd9c7884e49f en oop ‘The White Nuns of Leiden’, Digital Manuscripts in the Classroom, https://digmanclass.universiteitleiden.nl/manuscripts/ltk-336/.

Obreen, H.G.A., ‘Bijdragen tot de geschiedenis van het Witte-Nonnen-klooster der orde van St. Dominicus’, in Leidsch Jaarboekje, red. J.E. Heeres et al. (Leiden: A.W. Sijthoff, 1905), pp. 1-13.

Visit Leiden, ‘Academiegebouw’, https://www.visitleiden.nl/nl/locaties/4116710871/academiegebouw (28 april 2023).

Afbeelding: Tekening van het Sint-Catharinaklooster. Bron: Oerle, H.A. van, Leiden binnen en buiten de stadsvesten: de geschiedenis van de stedebouwkundige ontwikkeling binnen het Leidse rechtsgebied tot aan het einde van de Gouden Eeuw (Leiden: E.J. Brill, 1975) deel I, p. 203 afb. 201.