Leids penwerk

Door Felix Fischer

Veel van de manuscripten waar je in deze rondleiding naar kijkt, zijn prachtig verlucht met illustraties en andere versieringen rondom de tekst. In de meeste gevallen werd dit gedaan om de waarde van het boek te verhogen.

In de middeleeuwen bestonden er verschillende vormen van verluchting. De simpelste vorm van verluchting was het veranderen van de inktkleur van het standaard zwart naar rood of zelfs groen of blauw. Een andere vorm van verluchting was het toevoegen van natuurlijke motieven of afbeeldingen aan de tekst. Deze gestileerde afbeeldingen werden vaak toegevoegd aan een initiaal of lombarde. De kleur van dit penwerk contrasteerde bijna altijd met de inktkleur van het initiaal. Zo kreeg een rood initiaal blauw penwerk en vice versa. In de loop van de dertiende eeuw werden manuscripten niet alleen verlucht, maar ook geïllustreerd. Dit betekende dat manuscripten niet alleen maar gestileerde afbeeldingen bevatten, maar ook illustraties. Deze illustraties werden vaak verwerkt in het initiaal, een zogenoemd gehistorieerd initiaal, of werden in het midden van de tekst gepositioneerd. In sommige gevallen werden volledige pagina’s geïllustreerd. Dit wordt een miniatuur genoemd.

Het penwerk van middeleeuwse manuscripten is een ontzettend interessant onderwerp voor boekhistorici. Wanneer een boek gedateerd is, kunnen zij namelijk aan de hand van het penwerk de plek van productie lokaliseren. Zo waren de zogenoemde ‘radijsjes’ en ‘aubergines’ typisch Zuid-Hollandse vormen van penwerk (zie afbeeldingen 1 en 2). Deze vormen van penwerk zijn gelokaliseerd rondom Leiden en zijn teruggevonden in manuscripten uit de regio tussen Dordrecht en Gouda. Het is vaak lastig om precies onderscheid te maken tussen verschillende soorten penwerk. Zo komen verschillende stijlen tegelijkertijd voor en is een bepaalde stijl vaak niet een compleet nieuwe stijl, maar een evolutie van een al geïdentificeerde stijl.