Klooster Engelendaal

Klooster Engelendaal: Algemene informatie

Door Ghislaine Bros

Voor je bevindt zich de Universiteitsbibliotheek van Leiden waar talloze boeken worden bewaard, waarvan sommige al meerdere eeuwen oud zijn. Je rug staat momenteel gekeerd naar de locatie van het volgende klooster. Als je in de oostelijke richting een ietwat rechte lijn zou lopen, zou je uiteindelijk aankomen op de plek waar tegenwoordig Verpleeghuis Leythenrode staat, aan de Hoogmadeseweg in Leiderdorp. Honderden jaren geleden, in de middeleeuwen, stond hier een klooster dat behoorde tot de Reguliere Kanunniken(description="Geestelijke die onderdeel uitmaakt van een kapittel of van een groep geestelijken, die leven volgens de regels van een bepaalde kloosterorde.") van Sint Augustinus. De eerste naamsvermelding van het klooster stamt uit 1396 toen het werd omgebouwd van een eenvoudig huis tot een groot kloostercomplex. Vanaf 1401 behoorde het klooster tot het Kapittel van Windesheim en werd de naam veranderd van Sint Maria naar Engelendaal.

Er is een handjevol bronnen over hoe het kloostercomplex er destijds uitzag. Zo weten we dat Engelendaal bestond uit uitgestrekte landerijen, een ziekenhuisafdeling, een brouwerij, boomgaarden, poortgebouwen en een scriptorium. Hoewel er een tekening van het klooster bestaat, stamt deze uit 1730 toen het klooster al volledig afgebroken was. Wel zijn er enkele kaarten waarop Engelendaal te zien is en is de fundering van het originele kloostergebouw in 1966 blootgelegd.

Engelendaal stond bekend als een centrum voor boekproductie. Boeken werden hier zowel geschreven als gebonden en verlucht. Een voorbeeld hiervan is Brevier (Zomerdeel) van Arnoldus Dilophi. Inmiddels bevindt dit boek zich in de Universiteitsbibliotheek van Lund, maar vroeger werd deze in het klooster Engelendaal gebruikt tijdens de mis en andere religieuze diensten.

Boekproductie door klooster Engelendaal

Door Ghislaine Bros

In het klooster Engelendaal werden dus boeken geproduceerd. Een van de boeken die hiervan nog bewaard gebleven zijn, is Brevier (Zomerdeel). Dit boek, dat ook wel Breviarium Leydesdorpense wordt genoemd, werd in de tweede helft van de vijftiende eeuw geschreven en verlucht door een van de bewoners van het klooster, Arnoldus Dilphi de Leidis.

Het boek is gebonden aan een stevige band van kalfsleer die vroeger dicht gehouden werd door middel van twee metalen haaksluitingen. De band zelf is versierd met een paneelstempel waarop Maria en Jezus te zien zijn. Zij worden omringd door lijnen en bloemen die ook door middel van een stempel zijn aangebracht.

Verder is het boek geschreven op zowel perkament als papier. Zelfs in de papieren katernen zitten verschillen, zo is er papier gebruikt zonder een watermerk, maar ook papier met een watermerk – twee verschillende soorten zelfs! Er is papier met een watermerk van een eenhoorn en er is papier met een watermerk van de letter P met een gespleten voet en een vierpas. Hieruit kunnen we afleiden dat het klooster Engelendaal hun papier bij meerdere papierproducenten haalde.

De tekst, die in het Latijn is geschreven, wordt versierd met rode lombarden die in grootte verschillen. Zo nu en dan verschijnt er een grotere lombarde in blauwe inkt die extra versierd is in rode inkt. Deze versieringen zijn meestal lijnen met krullen en andere franjes.

Hoewel Engelendaal ook boeken voor verkoop produceerde, was Brevier (Zomerdeel) bestemd voor gebruik in het klooster. Het boek wisselde echter al snel van hand, waardoor deze uiteindelijk aan de Universiteitsbibliotheek van Lund werd gedoneerd.

Te bladeren via: https://www.alvin-portal.org/alvin/imageViewer.jsf?dswid=4514 of via: https://www.alvin-portal.org/alvin/view.jsf?pid=alvin-record%3A14542

Bronnen:

‘Caerte van lant gelegen in den Ambacht van Leiderdorp’, Leiderdorps Weekblad, 9 april 2017, https://www.leiderdorpsweekblad.nl/nieuws/historie/23232/caerte-van-lant-gelegen-in-den-ambacht-van-leiderdorp (16 mei 2023).

‘Klooster Engelendaal’, Canon van Nederland, https://www.canonvannederland.nl/nl/page/193330/klooster-engelendaal (16 mei 2023).

‘Leiderdorp’, Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven, https://www.erfgoedkloosterleven.nl/zoeken/collecties-zoeken.php?mivast=1212&mizig=212&miadt=1212&miaet=14&micode=DOC-MON-ME&minr=1117232&milang=nl&misort=klo%7Cdesc&miview=ldt (16 mei 2023).

Lund, University Library (UB), Mh 29, https://www.alvin-portal.org/alvin/imageViewer.jsf?dsId=ATTACHMENT-0001&pid=alvin-record:14542 (31 maart 2023).

Tettero, M., ‘Engelendal’, Marcel Tettero, z.j., http://www.marceltettero.nl/home/Leiderdorp.html (16 mei 2023).

Afbeeldingen:

Tekening van klooster Engelendaal, 1730. Bron: ‘Klooster Engelendaal’, Canon van Nederland, https://www.canonvannederland.nl/nl/page/193330/klooster-engelendaal (16 mei 2023).

Lombarden in zowel rode als blauwe inkt in Brevier (Zomerdeel) op folio 1r. Bron: ‘Breviary, summer part’, Alvin, https://www.alvin-portal.org/alvin/imageViewer.jsf?dsId=ATTACHMENT-0015&pid=alvin-record:14542 (18 mei 2023).