Middelnederlands en Latijn in kloosterteksten

Door Annelise Marck

De boeken die we in de Leidse kloosters vinden zijn bijna altijd in het Middelnederlands of in het Latijn geschreven. Het Latijn is in de middeleeuwen traditioneel de ‘taal van de kerk’, waarin men met God communiceert. In de kerk waar we voor staan gebeurt dat zoals gezegd nog steeds. Al eeuwenlang, beginnend bij de Romeinen, hanteert de geestelijkheid het Latijn als internationale taal. De katholieke kerk beschouwde het Latijn vroeger zelfs als enige echte schrijftaal. Aangezien de kloosters onlosmakelijk met de kerk en dus met deze traditie verbonden zijn, zijn de meeste religieuze werken in de vroege en hoge middeleeuwen in het Latijn geschreven en gekopieerd. Zolang de geestelijken waarvoor ze bedoeld waren de teksten konden lezen, was dat geen probleem.

Richting de late middeleeuwen zien we steeds meer religieuze werken in het Middelnederlands verschijnen. Deze taal, in beschrijvingen vaak afgekort als Mnl., is een voorloper van het huidige Nederlands. Van standaardisering was destijds nog geen sprake: het Middelnederlands bestond uit meerdere dialecten verspreid over de Lage Landen. Al deze varianten werden door de mensen zelf ‘Diets’ genoemd. Oorspronkelijk werd er maar weinig in deze volkstaal geschreven. De geestelijken beschouwden het als laag en ongeschikt voor de verheven onderwerpen die ze wilden beschrijven. In de twaalfde en dertiende eeuw komt hier verandering in. Dit komt onder andere door de beweging van de Moderne Devotie, waarin het persoonlijke geloof een grotere rol kreeg. Vooral in vrouwenkloosters kenden de gelovigen meestal niet genoeg Latijn om de teksten te kunnen lezen. Voor hen was het nuttig om teksten in de volkstaal te kunnen bestuderen. Daarnaast wordt de rol van het lezende lekenpubliek, dat meestal ook geen Latijn kent, steeds groter. Het monopolie van het Latijn voor religieuze teksten neemt door de tijd heen af, zodat in de Leidse kloosters in de vijftiende en zestiende eeuw zowel teksten in het Latijn als in het Middelnederlands te vinden zijn.