Meubels voor boeken

Door Sophie Granger

Bij het gebruiken van boeken hoort speciaal boekenmeubilair. Er zijn niet alleen boekenkasten en boekenplanken nodig voor het opbergen, maar ook tafels voor het lezen en schrijven. Boeken werden in de middeleeuwen niet vaak plat neergelegd, maar meestal schuin op een lessenaar. Een eenvoudig voorbeeld is nu in Molenmuseum De Valk te zien, deze lessenaar werd op een tafel geplaatst. Het is niet bekend wanneer deze lessenaar gemaakt is.

Er zijn maar weinig meubels uit de middeleeuwen overgebleven, maar vanwege illustraties weten we soms wel hoe ze eruitzagen. Zo zien we een vroeg gebruik van een lessenaar in een Mariabeeldje uit 1485. Latere lessenaars waren vergelijkbaar in vorm, maar de stijl van versiering verschilde wel. Een aantal lessenaars is nu in Museum de Lakenhal te vinden.

Bij een eikenhouten lessenaar uit 1665 is het tafelblad bekleed met een doek, om de boeken die erop gelezen werden te beschermen. Dit tafelblad werkt ook als een klep en kan geopend worden met een sleutel. Hieronder zitten verschillende vakjes en lades. Deze lessenaar werd niet alleen gebruikt om boeken op te lezen, maar ook als secretaire om documenten en brieven op te schrijven.

In het museum is ook een schrijfkast te vinden: de onderste helft is een normale kast met deuren, maar bij de bovenste helft kan de plank naar voren geopend worden om een tafel te vormen. Dit type kast bestond al langer, en is te zien in een houtsnede uit 1494 waar de heilige Hiëronymus een boek aan het overschrijven is.

Een ander voorbeeld van lessenaargebruik en het schrijven van brieven is te vinden in een portret van Petrus Scriverius, een geleerde die het grootste deel van zijn leven in Leiden woonde. Het portret is geschilderd door Bartholomeus van der Helst. De metalen lessenaar op het portret was geen groot meubelstuk. Het was klein van formaat en kon op een tafel worden gezet. Het afgebeelde boek is niet te identificeren en is op het portret meer bedoeld als verwijzing naar het beroep van Scriverius: hij was een oudheidkundige en uitgever van klassieke en humanistische literatuur.