Het einde van een tijdperk: de ondergang van de kloosters

Door Ghislaine Bros, Boudewijn van Kaam, Annelise Marck en Anneruth van Oostveen. Samengevoegd door Ghislaine Bros.

De kloosters waar tijdens deze stadswandeling over is verteld zijn helaas niet meer in levende lijve te bezoeken. In de meeste gevallen werd hun ondergang veroorzaakt door de verandering van het primaire geloof en alles wat dat met zich meebracht, zoals verwoesting. Ook technologische vooruitgang speelt een rol in het einde van de kloosters. De kloosters waar je vandaag over geleerd hebt, hebben de tand des tijds niet weten te doorstaan.

Het Sint Maria Magdalenaklooster aan het Rapenburg had tot in de jaren 1560 nooit grote problemen gehad, maar vanaf 1566 veranderde dat. In dat jaar waren de Witte Nonnen van het katholieke klooster slachtoffers van de Beeldenstorm. Protestanten vernielden de altaren en schilderijen, het klooster werd geplunderd en de nonnen werden weggejaagd. Vanaf dat moment ging het bergafwaarts met het klooster. In 1572 vonden er opnieuw vernielingen plaats, ditmaal door soldaten. Het was duidelijk dat Leiden geen veilige verblijfplaats meer was, omdat de stad de Spanjaarden en hun katholieke geloof vijandig gezind was. De nonnen vertrokken in hetzelfde jaar nog naar het klooster Engelendaal te Brugge. In 1581 vestigde de Universiteit Leiden zich in de kloostergebouwen.

Ook aan het Sint-Catharinaklooster zal de Beeldenstorm niet voorbijgegaan zijn. Dit klooster lag vlak bij het klooster van de Witte Nonnen. Het is goed mogelijk dat de heftige plunderingen en vernielingen eraan hebben bijgedragen dat er zo weinig informatie over het klooster bewaard is gebleven. In 1590 werd de Hortus Botanicus van de Universiteit Leiden uitgebreid naar het terrein van het Sint-Catharinaklooster. Deze botanische tuin bestaat nog steeds, zoals je vandaag tijdens de rondleiding hebt gezien.

Een ander klooster dat de wisseling van geloof niet heeft weten te overleven, is Engelendaal te Leiderdorp. Hoewel het klooster ook door de Beeldenstorm werd getroffen, bleef het bewoond. Het jaar 1569 was een slecht jaar voor Engelendaal: tijdens het ontzet van Leiden werd namelijk een deel van het klooster verwoest. In deze tijd was tragedie nooit ver te zoeken. Toen de katholieke godsdienst door de Staten van Holland werd verboden in 1572, werd Engelendaal genoodzaakt om zijn deuren te sluiten, al gebeurde dit pas twee jaar later. Gedurende ongeveer vier jaar werd het complex steen voor steen afgebroken.

In klooster Lopsen was de productie van boeken de grootste inkomstenbron. Helaas heeft de afhankelijkheid van boekproductie het klooster uiteindelijk de das om gedaan. Gedurende de gehele bestaansduur van klooster Lopsen was het klooster arm. Dit leidde ertoe dat het klooster niet succesvol kon concurreren met de productie van de drukpers toen deze populairder werd. Omdat de drukpers de productie- en verkoopprijs van boeken goedkoper maakte, verdiende het klooster steeds minder geld en heeft het vanwege geldgebrek uiteindelijk zijn deuren moeten sluiten in 1526.

Tegenwoordig zijn er maar weinig historische kloosters terug te vinden. Engelendaal, Lopsen en het Sint-Catharinaklooster zijn maar een paar van de vele verloren kloosters. Sindsdien zijn er meerdere technieken ontwikkeld die het proces van de boekproductie zowel sneller als goedkoper maken, waardoor er weinig tot geen vraag meer is voor handgeschreven liturgische werken. Ook de positie van religie binnen de Nederlandse samenleving heeft meerdere veranderingen ondergaan, zoals ontkerkelijking. Nog steeds neemt de vraag naar kerken en kloosters af en raken deze historische gebouwen in verval. In sommige gevallen, zoals bij het Sint Maria Magdalenaklooster, worden de gebouwen hergebruikt. Zo zijn er in Nederland inmiddels twee kerken die tegenwoordig functioneren als boekenwinkels. Het klooster als boekproducent, en het kerkgebouw als boekhandel: conventen en codices blijven met elkaar te maken hebben. De cirkel is rond.