Glossarium Verklarende woordenlijst

Beda Venerabilis

Angelsaksische monnik en vader van de Engelse geschiedschrijving, die leefde tussen 672 en 735 en voornamelijk bekend stond als bijbelgeleerde, geschiedschrijver en heilige. 

Brevier

Een liturgisch boek dat in het christendom gebruikt werd door geestelijken. Het bevat gebeden die op vaste tijden gedurende de dag gebeden dienden te worden. 

Codex

Een manuscript in bladvorm, dat in tegenstelling tot een boekrol gebonden kan worden. 

Colofon

Het slotwoord aan het einde van de tekst of helemaal achterin het boek, waarin de kopiist vaak verantwoording aflegt over de productie van het boek. 

Cornelius Aurelius

Een Nederlandse humanist uit de 16de eeuw. Hij schreef veel poëtische, politieke en theologische werken en was actief in het klooster van Lopsen. 

Diets

De Nederlandse volkstaal in de middeleeuwen. Middelnederlandse benaming voor het Middelnederlands.

(Orde van) Dominicus

Een katholieke religieuze orde, die gerekend werd tot de zogeheten bedelordes. De orde werd gesticht door de Spaanse priester Domingo de Guzmán Garcés. Het doel van de orde was het bestrijden van ketterijen door middel van prediken. 

Folio

Het grootste papierformaat voor een boek. Een folio is een eenmaal gevouwen vel. Andere formaten voor boeken uit die tijd zijn, op volgorde van groot naar klein: kwarto, octavo en duodecimo. Op basis van de folio's wordt ook aangegeven waar iets staat in een middeleeuws boek. Dat noemen we de foliëring, die we terugzien in verwijzingen. 'Recto' (afgekort met r) betekent dat het op de voorkant van het blad staat, 'verso' (afgekort met v) dat het op de achterkant staat. Een aanduiding als 'f.14v' betekent dus dat de afbeelding of tekst van de achterkant van de veertiende bladzijde komt.

Foliëring

Zie 'Folio'.

Getijdenboek

Een handschrift, qua inhoud vergelijkbaar met een Brevier, dat bedoeld was voor leken en hun privédevotie. 

Initiaal

Beginletter van een tekst in een boek, die vaak prachtig getekend of geschilderd is. 

Jan Severszoon

Leidse drukker en perkamentmaker, die voornamelijk actief was tussen 1503 en 1523. Hij drukte veelal liturgische boeken en boeken voor het onderwijs, en was een van de actiefste Hollandse drukkers van zijn tijd. 

Johann Gutenberg

Duitse uitvinder en ambachtsman, die bekendstaat als de uitvinder van de losse loden letters voor de drukpers. 

Kanunnik

Geestelijke die onderdeel uitmaakt van een kapittel of van een groep geestelijken, die leven volgens de regels van een bepaalde kloosterorde.

Kapittel

Het bestuurscollege van een klooster. Zo genoemd vanwege het hoofdstuk (kapittel) uit de leefregels van het klooster dat vaak tijdens vergaderingen werd voorgedragen.

Kapittelzaal

Vergaderzaal voor het bestuurscollege van het klooster, bovendien de plek voor openbare biecht van de kloosterbroeders of -zusters.

Leken

Gelovigen die geen onderdeel uitmaken van de geestelijke stand. Vaak zijn het leden van kloosters, die geen klerikale wijding hebben gehad, maar wel de gelofte van een orde hebben afgelegd. 

Liturgie

Het geheel van alle gebeden, diensten, ceremoniën en gewijde handelingen binnen een kerk of klooster. 

Lombarde

Versimpeld initiaal. Werd vaak gebruikt aan het begin van een nieuw tekstgedeelte, zoals een nieuwe paragraaf. Was in veel gevallen minder mooi versierd dan een initiaal. 

Manuscript

Elk met de hand op flexibel materiaal geschreven boek. 

Moderne Devotie

Een spirituele beweging die in de late middeleeuwen in de Noordelijke Nederlanden populair werd. De beweging werd gekenmerkt door hun onvrede over het verval van de kerk door misstanden van de geestelijkheid. Zij probeerden hier zo veel mogelijk aan te doen door terug te keren naar de geloofsbelijdenis van de eerste christenen. Een vroom en eenvoudig leven stond voor de leken die onderdeel uitmaakten van de Moderne Devotie centraal. Veel van de boekproductie in de Nederlanden in de late middeleeuwen vond plaats in kloosters die onder de Moderne Devotie vielen. 

Recto/verso

Zie 'Folio'.

Scriptorium

Kamer binnen een klooster waarin de monniken of nonnen manuscripten vervaardigden door deze te kopiëren of te schrijven. 

Sint Augustinus van Hippo

Kerkvader, theoloog en bisschop van Hippo (Noord-Afrika) die leefde van 354 tot 430. Hij schreef veel invloedrijke werken. Hij is ook wel bekend van de 'Regel van Augustinus'.

Sint Catharina van Alexandrië

Heilige en martelaar uit de vierde eeuw, die vijftig filosofen in Alexandrië tot het christendom bekeerde. Waarschijnlijk is haar legende in de elfde eeuw bedacht.

Sint Hiëronymus

Kerkvader uit de vierde eeuw, het bekendst door zijn Latijnse vertaling van de Bijbel, de Vulgaat.

Sint Maria Magdalena

Een van de belangrijkste vrouwen uit het Nieuwe Testament. Volgeling van Jezus, die door de eeuwen heen een grote rol heeft gespeeld in de kerkgeschiedenis.

Verluchting

Het versieren van het boek met als doel de waarde van het boek te verhogen. Het wordt ook wel 'verlichten' of 'illumineren' genoemd vanwege het gebruik van bladgoud en andere schitterende kleuren.

Bronnen:

‘Augustinus van Hippo’, KRO-NCRV, https://kro-ncrv.nl/katholiek/encyclopedie/a/augustinus-van-hippo (30 mei 2023).

‘Boekverluchting’, Algemeen Letterkundig Lexicon, DBNL, https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_00271.php (30 mei 2023).

Block, P.J., en Molhuysen, P.C., ‘Cornelius Aurelius’, in Nieuw Nederlands Biografisch Woordenboek Deel 1 (Den Haag: Nijhoff, 1911) https://www.dbnl.org/tekst/molh003nieu01_01/molh003nieu01_01_0409.php (29 mei 2023).

Boudinhon, A., ‘Laity’, The Catholic Encyclopedia, 1910, https://www.newadvent.org/cathen/08748a.htm (29 mei 2023).

Bréhier, L., ‘Manuscripts’, The Catholic Encyclopedia, 1910, https://www.newadvent.org/cathen/09614b.htm (29 mei 2023).

Cabrol, F., ‘Breviary’, Catholic Encyclopedia, 1907, https://www.newadvent.org/cathen/02768b.htm (29 mei 2023).

‘Catharina van Alexandrië’, KRO-NCRV, https://kro-ncrv.nl/katholiek/encyclopedie/c/catharina-van-alexandrie (30 mei 2023).

‘Codex’, The Catholic Encyclopedia, 1908, https://www.newadvent.org/cathen/04080b.htm (29 mei 2023).

‘Colofon’, Algemeen Letterkundig Lexicon, DBNL, https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_00336.php (29 mei 2023).

‘Diets’, Algemeen Letterkundig Lexicon, DBNL, https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_00432.php (29 mei 2023).

‘Dominicanen’, KRO-NCRV, https://kro-ncrv.nl/katholiek/encyclopedie/d/dominicanen (30 mei 2023).

Dunford, D., ‘Canon’, The Catholic Encyclopedia, 1908, https://www.newadvent.org/cathen/03252a.htm (29 mei 2023).

‘Duodecimo’, Algemeen Letterkundig Lexicon, DBNL, https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_00482.php (30 mei 2023).

Fanning, W., ‘Chapter’, The Catholic Encyclopedia, 1908, https://www.newadvent.org/cathen/03582b.htm (29 mei 2023).

‘Foliëring’, Algemeen Letterkundig Lexicon, DBNL, https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_01006.php (30 mei 2023).

‘Folio (Papierformaat)’, Wikipedia, https://nl.wikipedia.org/wiki/Folio_(papierformaat) (29 mei 2023).

Fortescue, A., ‘Liturgy’, The Catholic Encyclopedia, 1910, https://www.newadvent.org/cathen/09306a.htm (29 mei 2023).

‘Hieronymus’, KRO-NCRV, https://kro-ncrv.nl/katholiek/encyclopedie/h/hieronymus (30 mei 2023).

Huddleston, G., ‘Scriptorium’, The Catholic Encyclopedia, 1912, https://www.newadvent.org/cathen/13635a.htm (29 mei 2023).

‘Initiaal-1’, Algemeen Letterkundig Lexicon, DBNL, https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_02628.php (29 mei 2023).

‘Kwarto’, Algemeen Letterkundig Lexicon, DBNL, https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_01261.php (30 mei 2023).

Lehmann-Haupt, H.E., ‘Johannes Gutenberg’, Encyclopædia Britannica, https://www.britannica.com/biography/Johannes-Gutenberg (29 mei 2023).

‘Lombarde’, Algemeen Letterkundig Lexicon, DBNL, https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_01330.php (29 mei 2023).

‘Maria Magdalena’, KRO-NCRV, https://kro-ncrv.nl/katholiek/encyclopedie/m/maria-magdalena (30 mei 2023).

‘Moderne Devotie’, Algemeen Letterkundig Lexicon, DBNL, https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_01392.php (29 mei 2023).

‘Octavo’, Algemeen Letterkundig Lexicon, DBNL https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_01448.php (30 mei 2023).

‘Saint Bede Summary ’, Encyclopædia Britannica, https://www.britannica.com/summary/Saint-Bede-the-Venerable (29 mei 2023).

Bouwman, A., Vlist, E. van der, ‘Van schrijven naar drukken: Het Leidse boek tussen begin en Beleg’, in Stad van boeken: Handschrift en druk in Leiden, 1260-2000, red. A. Bouwman, E. van der Vlist, B. Dongelmans, P. Hoftijzer (Leiden: Primavera Pers, 2008).